تکنیک شش کلاه تفکر six thinking hats technique
مقالات مهندسی صنایع

تکنیک شش کلاه تفکر six thinking hats technique

شش کلاه تفکر؛ تکنیکی برای دست‌یابی به ایده‌های خلاقانه

تکنیک شش کلاه تفکر (six thinking hats technique) یکی از مهم‌ترین تکنیک‌های خلاقیت است. ابداع کننده این تکنیک، ادوارد دوبونو (پدر تفکر خلاق) است.

ابداع کننده این تکنیک، ادوارد دوبونو Dr. Edward de Bono(پدر تفکر خلاق) است. ادوارد دوبونو را به عنوان نویسنده و متفکر می‌شناسند. عمده فعالیت‌های او در زمینهٔ شیوه‌های فکر کردن و آموزش تفکر خلاق است. او توانایی فکر کردن را یک مهارت و در واقع مهم‌ترین مهارت انسانی می‌داند و معتقد است فکر کردن مهارتی آموختنی است و نباید آن را با هوش اشتباه گرفت. تکنیک شش کلاه تفکر روشی برای اصلاح تفکر در فرد می باشد.

این روش جالب، که شباهت زیادی به روش «سه صندلی دیزنی» دارد، کمکمان می‌کند همه دیدگاه‌های مختلفی را که درباره موضوعی معین وجود دارد بررسی کنیم، بدون اینکه بحث‌وجدل غیرسازنده‌ای بین همکاران با دیدگاه‌های متفاوت دربگیرد. به‌عبارت دیگر، همه دیدگاه‌های متفاوت درباره پروژه را تحلیل می‌کنیم تا مشخص شود کدام‌یک قابل‌اجراست. این مزیت است؛ زیرا با چنین روشی، همه اعضا همکاری می‌کنند، افکار و تخصص هریک روی دایره می‌آید و به‌ این‌ ترتیب پروژه‌ای منسجم‌تر خواهیم داشت.

این روش روحیه کار تیمی را نیز تقویت می‌کند. با این‌ حال، مانند هر روش بارش ذهنی یا طوفان فکری (هم‌اندیشی) دیگری، باید یک‌سری قوانین کلی معین وجود داشته باشد که احترام‌گذاشتن به آنها برای همه افراد شرکت‌کننده ضروری است؛ برای مثال، اگر در تیم یکی از اعضا فردی هیجانی است و دیگری شخصیتی تحلیل‌گر دارد، ممکن است ایده‌هایی کاملا متفاوت از یکدیگر داشته باشند. به همین ترتیب، ایده‌های شخصی بدبین بسیار متفاوت از ایده‌های فردی خوش‌بین است. با این حساب، بسیار مهم است که همگان به ایده‌ها و دیدگاه‌های یکدیگر احترام بگذارند.

این روش چطور کار می‌کند؟

برای شروع، می‌توانید ۶ کلاه واقعی با رنگ‌هایی که به شما خواهیم گفت تهیه کنید یا اینکه کارت‌هایی با تصویر کلاه درست کنید. فرقی نمی‌کند. فقط رنگ کلاه‌ها باید سفید، سیاه، قرمز، سبز، زرد و آبی باشد. حالا کلاه‌ها یا تصاویرشان را روی میز بچینید. تیم یا تیم‌هایی که دارید هریک باید هر ۶ کلاه را روی سر بگذارند و دیدگاه‌هایشان را ارائه دهند. هرچه بیشتر، بهتر! همان‌طور که در ادامه خواهید دید، به هر رنگ یا کلاه یک نام/ نقش داده‌ایم. این بدان معناست که باید دیدگاه‌هایی که ابراز می‌کنید با توجه به نقش/ کلاهی باشد که برداشته‌اید.

شش کلاه تفکر؛ روشی مؤثر در پیشبرد پروژه‌ها

نکته مهم: این‌طور نیست که هرکسی فقط یک کلاه با یک رنگ را بردارد. همه اعضا باید هر شش رنگ را امتحان کنند.

سبک فکری هر کدام از کلاه‌های رنگی به شرح زیر است:

۱. کلاه سفید؛ افکار خنثی بر اساس واقعیات موجود

سفید، رنگی خنثی و منفعل است. کلاه سفید با موضوعات و شکل‌های انفعالی سر و کار دارد. کسی که این کلاه را بر سر گذاشته، واقعیت‌ها را بدون هیچ‌گونه قضاوتی مورد کنکاش قرار می‌دهد.

رنگ سفید با آرامش و هیجانات خالص در ارتباط است؛ بنابراین، این نوع تفکر بر دیدگاه‌های واقع‌گرایانه و تحلیلی تمرکز دارد و روی واقعیات و شدنی‌بودن مسائل تأکید می‌کند. هرکسی که کلاه سفید را برداشته است باید دیدگاهش را با توجه به داده‌های موجود ابراز کند، بدون اینکه قضاوت شخصی را در آن دخالت دهد. دقت کنید قرار است درباره داده‌ها و واقعیاتی که وجود دارند نظر بدهیم نه گزارش.

۲. کلاه قرمز؛ افکار هیجانی بر اساس قضاوت شخصی

رنگ قرمز نشانه خشم، شور و هیجان است. در کلاه قرمز بینش هیجانی و جنبه‌های احساسی و غیر استدلالی مد نظر می‌باشد. در واقع این رنگ کلاه ابزار مناسبی برای بیرون ریختن احساسات است.

 کلاه قرمز؛ افکار هیجانی بر اساس قضاوت شخصی

این کلاه به عکس کلاه سفید، متکی بر احساسات است. رنگ قرمز نشانه خشم، شور و هيجان است. در کلاه قرمز بينش هيجانی و جنبه‌های احساسی و غيراستدلالی مدنظر می‌باشد. در واقع این رنگ کلاه ابزار مناسبی برای بيرون ريختن احساسات است. این احساسات است که تفکر ما را شکل می‌دهد و آن را با نیازهای ما و مقتضیات زمانه متناسب می‌کند. استفاده از کلاه قرمز به متفکر فرصت ارائه احساساتش در مورد موضوع مورد را بحث می‌دهد.

۳. کلاه سیاه؛ افکار بدبینانه و تمرکز بر ضعف‌ها

رنگ سیاه نشانه منفی‌نگری و افسردگی است. بنابراین فردی که با این رنگ کلاه در جلسه حضور پیدا می‌کند، جنبه‌های منفی و بد بینانه موضوع را ابراز می‌کند.

در تکنیک شش کلاه تفکر، کلاه سیاه به‌طور خاص روی نظرات منطقیِ منفی تاکید دارد. رنگ سیاه نشانه منفی‌نگری و افسردگی است. بنابراین فردی که با این رنگ کلاه در جلسه حضور پیدا می‌کند، جنبه‌های منفی و بدبينانه موضوع را ابراز می‌کند. صاحب کلاه سیاه یادآوری می‌کند که موضوع مورد بحث با تجارب یا دانش موجود در آن زمینه سنخیت ندارد. او دلایل عدم موفقیت و شکست را برمی‌شمرد.

۴. کلاه زرد؛ افکار خوش‌بینانه و تمرکز بر قوت‌ها

زرد نشانه آفتاب و مثبت است. فرد صاحب کلاه زرد جنبه‌های مثبت و خوشبینانه موضوع مورد بررسی قرار می‌دهد.

کلاه زرد تفکر سازنده مثبت را نمایندگی می‌کند. زرد نشانه آفتاب و مثبت است. تفکر فرد صاحب کلاه زرد بر محاسن و مزایا استوار است. وی همیشه جنبه‌های مثبت و خوشبينانه موضوع مورد بررسی قرار می‌دهد. می‌توان گفت که گرایشات کلاه زرد درست نقطه مقابل تمایلات کلاه سیاه است. هر چه کلاه سیاه منفی‌نگر کلاه زرد مثبت‌اندیش است.

۵. کلاه سبز؛ افکار خلاقانه و ایده‌های نو

رنگ سبز نشانه رویش و باروری است. به همین جهت از کلاه سبز برای ابراز ایده‌ها و راه‌حل‌های جدید و خلاقانه استفاده می‌شود.

کلاه سبز سمبل تفکر خلاق و تفکر جانبی است. رنگ سبز نشانه رويش و باروری است. به همین جهت از کلاه سبز برای ابراز ایده‌ها و راه‌حل‌های جدید و خلاقانه استفاده می‌شود. صاحب کلاه سبز از نظرات کهنه و تکراری گریزان است و از نظرات نو و متفاوت استقبال می‌کند. این کلاه به تغییر علاقه‌مند است و بنابراین روی تغییر و تحول متمرکز می‌شود.

۶. کلاه آبی؛ نظارت بر همه دیدگاه‌ها

رنگ آبی سرد است. این کلاه کنترل کننده و سازمان دهنده اندیشه‌ها است. کسی که این کلاه را بر سر گذاشته، نظرات بقیه کلاه‌ها را مورد ارزیابی قرار داده و سازمان‌دهی می‌کند.

آخرین کلاه تکنیک شش کلاه تفکر، کلاه آبی است. این کلاه روی تفکر متمرکز است. بنابراین وقتی کسی کلاه آبی را بر سر می‌گذارد دیگر درمورد یک «موضوع» فکر نمی‌کند، بلکه درمورد «تفکرِ درباره یک موضوع» فکر می‌کند. این کلاه کنترل کننده و سازمان دهنده اندیشه‌ها است. در واقع کسی که این کلاه را بر سر گذاشته، نظرات بقیه کلاه‌ها را مورد ارزیابی قرار داده و سازمان‌دهی می‌کند. در ضمن رنگ آبی سرد است.

 

موارد استفاده از این روش تفکر

روش شش کلاه تفکر تکنیک قدرتمندی برای تصمیم‌گیری است، زیرا از تلفیق دیدگاه‌های مختلف استفاده می‌کند و تصمیمی جامع و کامل به ما تحویل می‌دهد. با کمک این روش، می‌توانیم افکار هیجانی و حتی بدبینی‌ها را به روش‌هایی که روندی کاملا منطقی دارند وارد کنیم. منتها مزیت آن چیست؟ اینکه فرصتی برای خلاقیت در تصمیم‌گیری خواهیم داشت. تصمیم‌هایی که با این روش می‌گیریم انعطاف‌پذیرترند و چون مبتنی بر دیدگاهی جامع‌اند، می‌توانیم قبل از قطعی‌کردن آنها از همان ابتدا جلوی مشکلات و موانع احتمالی را بگیریم.

این روش در موارد زیر بسیار کارآمد عمل می‌کند:

  • وقتی می‌خواهیم جلسات بهتر و ساختارمندتری داشته باشیم؛
  • وقتی می‌خواهیم هم‌اندیشی (بارش ذهنی) کنیم و به همکاری همه نیاز داریم؛
  • وقتی می‌خواهیم با داشتن دیدی جامع‌تر، که همه جوانب و مشکلات را در نظر گرفته است، تصمیمات بهتری بگیریم؛
  • وقتی می‌خواهیم از زاویه متفاوتی به واقعیات، هیجانات و ایده‌های خلاقانه نگاه کنیم و با کمک آن مشکلات را بهتر بررسی کنیم؛
  • وقتی به ایده‌های الهام‌بخش نیاز داریم و می‌خواهیم افراد با پذیرش نقش‌های مختلف از حالت منفعل بیرون بیایند و خلاقیتشان شکوفا شود.

تمرین تکنیک شش کلاه تفکر

برای درک بهتر این تکنیک و تجربه عملی آن می‌توانید موضوعی را تعیین کنید. سپس براساس خصوصیات فکری هریک از کلاه‌های رنگی در مورد موضوع فکر کنید و تفکرات خود را بنویسید. در نهایت با استفاده از تفکرات کلاه آبی افکار سایر کلاه‌ها را جمع‌بندی کنید.

این تمرین را می‌توانید به صورت یک بازی شاد و سرگرم کننده با کودکان هم انجام دهید. برای این منظور لازم است ابتدا شخصیت هریک از کلاه‌ها را برای کودکان توضیح دهید. سپس کلاه‌های رنگی را در اختیار کودکان قرار دهید تا بر سرشان بگذارند. در نهایت از آن‌ها بخواهید تا به نوبت براساس نوع تفکر کلاهی که بر سر دارند، نظر و تفکرشان در مورد موضوع یا مسئله مورد بحث را بیان کنند.

تصویر نویسنده
آرین حسینعلی میرزا

دیدگاهتان را بنویسید

دلیل بازگشت وجه